Op veel werkplekken gebeurt vandaag exact wat Edmond Rostand al in 1897 op het toneel zette.
In Cyrano de Bergerac schrijft de welbespraakte Cyrano liefdesbrieven voor Christian, die de woorden niet vindt. Christian zet zijn naam eronder. Roxane wordt verliefd op de brieven en denkt dat ze verliefd is op Christian. Vervang Cyrano door ChatGPT, Christian door een collega en Roxane door de klant of de leidinggevende. Dan heb je de werkvloer van vandaag, in drie bedrijven.
De brieven zijn prachtig. Dat is de eerste waarheid over AI: het werk wordt echt beter, vooral bij minder ervaren medewerkers. In een experiment met 758 consultants van een groot adviesbureau verbeterden minder ervaren consultants hun prestaties dankzij AI met 43%, tegenover 17% bij wie al sterk scoorde (Dell'Acqua e.a., 2023). Het gaat om betere resultaten op specifieke adviesopdrachten, niet om een algemene productiviteitswinst. AI kan verschillen verkleinen. Daar is niets mis mee. AI levert niet alleen betere teksten op, het verlaagt ook de drempel om aan een eerste versie te beginnen.
Cyrano blijft in de schaduw, en dat doen je medewerkers ook. De helft van de Belgische werknemers gebruikt AI, maar zeven op de tien zeggen dat er geen duidelijke regels zijn (Acerta, 2025). Waarom zwijgt Christian?
Zolang het geheim duurt, leert je bedrijf niets. Slimme werkwijzen blijven bij één persoon, risico's blijven onzichtbaar.
De sterkste scène speelt zich af onder het balkon. Christian moet zonder Cyrano spreken en krijgt er niet meer uit dan dat hij van Roxane houdt. Waar zijn de woorden gebleven?
Op kantoor ziet dat er zo uit. Een junior HR-medewerker levert een foutloze brief af voor een ontslag om dringende reden. Dan vraagt de zaakvoerder: "Zitten we nog binnen de drie werkdagen na kennisname van de feiten?" Stilte. De brief vermeldt de termijn, maar de medewerker begrijpt niet wat die juridisch betekent.
Onderzoek wijst in dezelfde richting, al gaat het telkens om een specifieke context. In het experiment met de consultants maakte deelnemers die AI gebruikten 19 procentpunt meer fouten bij een taak die net buiten het bereik van AI viel. Ze vertrouwden het AI-antwoord te snel en controleerden het onvoldoende. Ook bij ervaren artsen in Poolse ziekenhuizen vond een observationele studie een verband tussen blootstelling aan AI en zwakkere resultaten wanneer ze zonder AI werkten. Dat bewijst niet dat AI de oorzaak is, maar het is wel een signaal dat vaardigheden kunnen verzwakken wanneer we ze te weinig zelf gebruiken (Budzyń e.a., 2025).
De brieven worden mooier. Het drama is niet dat AI het werk van mensen beter maakt. Het drama ontstaat wanneer mensen beter werk afleveren dan ze zelf begrijpen. Daardoor verandert jouw rol als werkgever: je beoordeelt niet langer alleen wat iemand oplevert, maar ook wat iemand zelf nog kan.
Een ander einde schrijven
In het stuk loopt het slecht af. In je bedrijf hoeft dat niet. Vijf regieaanwijzingen:
1. Haal Cyrano uit de schaduw. Zeg vooraf wat er gebeurt met de tijd die AI vrijmaakt: meer klantcontact, opleiding, kwaliteit. En houd je aan die belofte, ook als het druk wordt. Laat de leidinggevende voorgaan: "Deze overeenkomst heb ik met AI opgesteld. Dit heb ik gecontroleerd en zo heb ik het resultaat aangepast." Zo toon je niet alleen dat je AI gebruikt, maar ook dat je verantwoordelijkheid neemt voor het resultaat.
2. Bepaal wat Christian zelf moet kunnen. Leg per functie enkele essentiële competenties vast die iemand ook zonder AI moet beheersen: een loonfiche uitleggen, een offerte verdedigen, een termijn bewaken. Nieuwe medewerkers maken eerst zelf een eerste versie en verbeteren die daarna met AI.
3. Vraag naar de weg. Ga in het medewerkersfesprek na of die competenties er echt zijn. Vraag bij mooi werk: wat heb je gecontroleerd, wat heb je aangepast en waarom? Zo weet je weer wie er spreekt.
4. Oefen op echte brieven. Geen algemene AI-workshop, wel een uur per team rond eigen werkstukken. Bespreek in het teamoverleg wat werkte, wat misging en waar AI overtuigend klonk maar inhoudelijk fout zat.
5. Spreek af welke brieven nooit naar Cyrano gaan. Persoonsgegevens horen niet in AI-tools die je bedrijf niet heeft beoordeeld en goedgekeurd. De GDPR blijft gelden. Ook artikel 4 van de AI Act verplicht organisaties om passende maatregelen te nemen voor de AI-geletterdheid van hun medewerkers. Die verplichting geldt sinds februari 2025, werd in juli 2026 aangepast en wordt sinds augustus 2026 gehandhaafd.
Roxane ontdekt pas jaren later wie de brieven schreef. Het drama van Cyrano is niet dat iemand anders de woorden leverde. Het drama is dat niemand het mocht weten, en dat Christian nooit zelf leerde spreken.
AI kan van elke Christian een Cyrano maken. Op voorwaarde dat Christian ondertussen zelf leert schrijven. Wie alleen de brieven beoordeelt, ziet op den duur niet meer wie nog zelf kan schrijven.
Drie vragen voor je volgende teamoverleg:
